Kanada'nın ekonomik açıdan en güçlü eyaletlerinden biri olan Alberta, 19 Ekim'de gelecekte bağlayıcı bir bağımsızlık referandumu yapılıp yapılmayacağını oylamaya hazırlanıyor. Eyaletin devasa petrol gelirleri ve vergi katkıları nedeniyle ayrılığın refah getireceğini savunan gruplara karşılık, resmi raporlar yüz milyarlarca dolarlık geçiş maliyeti ve kamu borcu yükü konusunda uyarıyor.
Kanada'nın batısındaki petrol ve doğalgaz zengini Alberta eyaleti, ülke tarihinin en kritik siyasi ve ekonomik eşiklerinden biriyle karşı karşıya. Eyalet sakinleri, 19 Ekim'de Kanada'da kalıp kalmamayı veya ilerleyen bir tarihte resmi ve bağlayıcı bir bağımsızlık referandumuna gidilip gidilmeyeceğini oylayacak. Kesin bir kal ya da git kararından ziyade bağlayıcı bir sürecin kapısını aralayacak olan bu oylama, uzun süredir Ottawa yönetimiyle yaşanan mali ve siyasi gerilimlerin ekonomik boyutunu yeniden gündemin zirvesine taşıdı.
19 Ekim Oylaması ve Eyaletin Ekonomik Ağırlığı
Alberta, küresel ölçekte dikkat çeken ekonomik göstergelere sahip. Dünyanın en büyük dördüncü ham petrol rezervine ev sahipliği yapan eyalet, Kanada'nın en karlı emtia kalemi olan ham petrolde 2025 yılı için 142 milyar Kanada doları ihracat değerine ulaşmayı öngörüyor. Ülkenin en yüksek kişi başına düşen GSYH'sine sahip olan Alberta, güçlü ekonomisi sayesinde onlarca yıldır federal bütçeye net katkı sağlayan konumda bulunuyor.
Eyalet, daha az zengin diğer eyaletlere aktarılan ve denkleştirme olarak bilinen federal yardımlardan 1965 yılından bu yana hiç pay almadı. Fraser Institute ekonomistlerinden Tegan Hill ve Nathaniel Li'nin hesaplamalarına göre, Alberta'nın 2007'den bu yana Ottawa'ya net katkısı toplam 322 milyar Kanada dolarına ulaştı; bu rakam yıllık ortalama 17 milyar Kanada doları anlamına geliyor. Bağımsızlık yanlılarının en temel argümanını da bu veriler oluşturuyor. Ayrılığı savunanlar, eyalet zenginliğinin Ottawa ile paylaşılmak yerine içeride bırakılması durumunda on milyarlarca dolarlık tasarruf sağlanacağını iddia ediyor.
Ayrılık Yanlılarının Beklentileri ve Mali Projeksiyonlar
Bağımsızlık hareketinin öncülerinden Keith Wilson, Alberta'nın insanları, kurumları ve altyapısıyla diğer Kanada eyaletlerinden tamamen farklı bir lige sahip olduğunu savunuyor. Eyalet genelinde son bir yılda düzenlenen halk toplantıları ve ardından başlatılan, 300 binden fazla imza toplayan vatandaş dilekçesi, Premier Danielle Smith'in oylama kararını onaylamasında etkili oldu.
Süreçte aktif rol oynayan gruplardan Alberta Prosperity Project'in hazırladığı mali plana göre, Alberta bağımsız olması ve federal vergileri ödemeyi durdurması halinde yıllık 47 milyar Kanada dolarına kadar tasarruf sağlayabilir. Plan; ulusal savunma ve uluslararası diplomasi gibi yeni eklenecek maliyetlerin 31.6 milyar Kanada doları olacağını, sağlık ve eğitim gibi mevcut harcamalarla birlikte bütçenin dengelenerek yılda 24 ila 46 milyar Kanada doları arasında bir bütçe fazlası yaratabileceğini öngörüyor. Savunucular bu ek gelirle bireysel vergilerin 10 bin Kanada dolarından fazla düşürülebileceğini, altyapının güçlendirilebileceğini veya bir varlık fonuna yatırım yapılabileceğini iddia ediyor.
Resmi Raporlar ve Ekonomistlerin Uyarıları: Borç ve Belirsizlik
Buna karşın, bağımsızlık karşıtı görüşler ve bağımsız kurumlar tablonun çok daha maliyetli ve riskli olduğunu ortaya koyuyor. Bağımsızlığa karşı çıkan Alberta Başbakanı Danielle Smith, siyasi çalkantılar ve ticaret kayıplarının yanı sıra sadece geçiş maliyetlerinin 400 milyar Kanada dolarına (yaklaşık 283 milyar ABD doları) ulaşabileceği uyarısında bulunuyor.
Eyalet hükümetinin bu ay başında yayımladığı resmi bir rapor, ayrılığın beş yıl içindeki maliyetinin 50 milyar ila 170 milyar Kanada doları arasında değişeceğini ve uzun vadede son derece öngörülemez bir tablo yaratacağını hesapladı. Yeni bir Alberta devletinin vergi yönetimi, ulusal güvenlik, anayasa, yargı sistemleri, emeklilik planları gibi kurumları sıfırdan kurması ve ulusal parklar ile askeri üsler gibi federal varlıkların paylaşımını müzakere etmesi gerekecek.
CanadaWest Foundation tarafından yayımlanan bir diğer rapor ise Alberta'nın Kanada'nın ulusal borcundan pay almasının kaçınılmaz olduğunu vurguluyor. Düşünce kuruluşu, eyaletin 258 milyar ila 333 milyar Kanada doları arasında ek ulusal borç yüküyle karşı karşıya kalabileceğini belirtiyor. Bu maliyetler ve GSYH'deki olası düşüş neticesinde, Alberta sakinlerinin harcanabilir gelirinin ortalama yüzde 5,8 oranında azalması bekleniyor.
Kamuoyu yoklamaları, eyalet sakinlerinin yaklaşık yüzde 20 ila yüzde 25'inin bağımsızlık referandumuna gitmek yönünde oy kullanma eğiliminde olduğunu, bu desteğin özellikle genç, kırsal ve muhafazakâr seçmenler arasında daha yüksek olduğunu gösteriyor. Ancak Fraser Institute'tan Tegan Hill ve Calgary'li ekonomist Trevor Tombe gibi uzmanlar, İngiltere'nin Avrupa Birliği'nden ayrılmasıyla sonuçlanan Brexit sürecini hatırlatarak uzun süreli belirsizliğin yatırımları donduracağı ve eyalet ekonomisini ciddi şekilde küçültebileceği uyarısında bulunuyor. Tombe'nin projeksiyonlarına göre, benzer bir ekonomik şok Alberta'nın ekonomisini yıllık 62 milyar Kanada doları küçültebilir ve istihdamda 175 bin kişilik bir daralmaya yol açabilir.
